مروری جامع بر کلیه خواص دارویی و پزشکی حنا  
 
  حنا درختچه ای است به بلندی ۶ـ ۵ متر که شاخه های آن متقابل، استوانه ای و اغلب پوشیده از تارهای خار مانند است.  
 
     
 
 
 
 
   
 
 
مروری جامع بر کلیه خواص دارویی و پزشکی حنا  
 
 
 
 
     
 
   
 

حنا درختچه ای است به بلندی ۶ـ ۵ متر که شاخه های آن متقابل، استوانه ای و اغلب پوشیده از تارهای خار مانند است. برگهای آن کامل، بیضی، نوک تیز، متقابل به طول ۳ـ ۲ سانتی متر، گلهای آن سفید رنگ معطر و گروهی.

بر گهای خشک شدۀ گیاه Lawsonia inermis L. از خانوادۀ حنا (Lythraceae) است (۱)، که حداقل واجد ۳/۰ درصد لاوسون (Lawsone) می باشد. لاوسون دارای فرمول C۱۰H۶O۳با وزن مولکولی ۱۵/۱۷۴ می باشد.

● نامهای گیاه (۲)

▪ لاتین: Lawsonia inermis L.

Syn: Lawsonia spinosa L, Lawsonia alba lam.

▪ فارسی: حنا

▪ عربی: الحنا، القطب، ارقان

▪ انگلیسی: Egyption privet, Cumphier, Hanna

▪ آلمانی: Aegyptisches Faerberkraut, Henna strauch

▪ فرانسه: Hinne, Henne

 

 

● ریخت شناسی

گیاهی به صورت درختچه یا درختی با برگهای سبز متمایل به خاکستری، بیضوی و گلهائی به صورت خوشه گرزن بزرگ، به رنگ سفید یا زرد بسیار خوشبو، با میوه های خشک و شکوفا که حاوی دانه هائی خیلی کوچک است (۳و۵).

▪ اندام داروئی: برگهای گیاه، بخش داروئی آن را تشکیل می دهد (۳و۵).

▪ زمان جمع آوری: برداشت برگ حنا از سال دوم و سوم و کشت آن سالی دو بار صورت می گیرد. در اوایل تیرماه به نام حنای گرما و در اواخر آبان ماه به نام حنای قوس معروف است (۴و۲).

▪ محل رویش: انتشار عمومی این گیاه در مناطق حاره آفریقا و آسیاست. در شمال آفریقا از جمله مصر و مرکش ،تونس ،الجزایر همچنین در آسیا در هندوستان ، سیلان ، ایران و اغلب مناطق آسیا می روید و کشت می شود (۱). در ایران در استان های کرمان، هرمزگان و بلوچستان کاشته می شود(۶). درختچه حنا باید آبیاری شود و از طریق قلمه و ریشه جوش و کاشت در اوایل بهار تکثیر می شود. تکثیر آن از طریق کاشت بذر آن نیز انجام می شود. برداشت برگهای آن که محصول مستعمل آن است در هر سال ۳ ـ ۲ مرتبه در طول مدت از اواسط تابستان تا اواسط پاییز انجام می گیرد.

▪ مواد متشکله: برگهای حنا حاوی ماده ای رنگی به نام لاوسون یا ۱ ـ هیدروکسی نفتوکینون (۴) (۳/۱ ـ ۲۲/۰ درصد)، گلیکوزیدهای فنلی متعدد کومارین (Coumarin)، گزانتون (Xanthone)، کینوئید (Quinoids)، گلیکوزید بتاسیتوسترول و فلاونوئیدهائی نظیر لوتئولین (Luteolin) و مشتق ۷ ـ ۵ ـ گلوکوزیدی آن، چربی، رزین و تانن می باشد (۱). سایر مواد حاصل از برگها عبارتند از اسید گالیک، ۱و۴ ـ نفتوکینون، لاکسانتون ۱و۲، آکاستین گلیکوزیدی و مقدار کمی آلکالوئید (۷). همانگونه که ذکر شد . در برگهای حنا گلوکوزید و ماده رنگی و هنوتانیک اسید وجود دارد. ماده رنگی آن به نام لاوسون مشابه با۱ ـ هایدروکسی، آلفا، نافتوکینون است این ماده دارای خاصیت آنتی بیوتیک می باشد. گلهای آن معروف است که خواب آور عمیق است. اسانس روغنی که از گلهای آن گرفته می شود دارای آلفا، یونون و بتا. یونون است که بتا. یونون جزء اعظم آن را تشکیل می دهد.

حنا علاوه بر موارد مذکور دارای مانیتول و موسیلاژ است. وجود موسیلاژ باعث می گردد که برگ حنا به سهولت با آب به صورت خمیر درآید (۲). حنا دارای ۲/۱% اسانس می باشد.

▪ موارد استعمال: حنا به صورت موضعی در درمان بیماریهای قارچی پوستی بویژه در قارچ های عامل کچلی و تخفیف دردهای روماتیسمی بکار می رود. همچنین بعنوان رنگ کننده بویژه رنگ کردن پوست و مو کاربرد دارد (۸و۹). حنا از رنگ های طبیعی بی زیان است. قابض است و جوشاندۀ برگ آن برای درمان بیماریهای پوستی، گاهی اوقات تسکین سردرد و دهانشویه به کار می رود.

عصارۀ برگهای گیاه بعنوان ضد گرفتگی عضلانی دستگاه گوارشی به کار می رود (۵و۷). در بعضی نواحی، گرد برگ حنا، برگ هلو و برگ تانن دار گیاهان مختلف را مخلوط کرده و برای رفع اگزما و جلوگیری از تعریق دست و پا بدان می مالند. در هند و چین از برگهای آن برای معالجه جذام، یرقان، شوره سر استفاده می شود.دم کرده برگهای حنا را مانند چای به زنها در موقع وضع حمل می دهند. جوشانده ریشه آن مدر است و برای نرم کردن سینه و برونشیت نافع است.

در شبه جزیره مالایا از له کرده برگهای تازه آن به صورت ضماد در موارد سوزش پا که منشأ بیماری بری بری و کمبود ویتامین B باشد و همچنین برای معالجه ناراحتی های پوستی استفاده می کنند و به علاوه برای جوش و کورک و زخمهای ختنه و رماتیسم و بزرگ شدن معده به کار می رود.

از جوشانده برگهای حنا به صورت غرغره برای رفع پیله دندان استفاده می شود. در مصرف داخلی برای کاهش درد معده بعد از زایمان و همچنین برای رفع خشونت صدا تجویز می شود.

▪ توجه: مصرف داخلی گیاه علف دندان چون خراش دهنده و خطرناک است از نظر میزان و مورد مصرف و ضرورت مصرف و مراقبت در عوارض احتمالی باید حتماً نظیر هر داروی غیر مجاز مصرف داخلی با توصیه و زیر نظر پزشک باشد. ریشه قابض حنا را خشک کرده، خرد کرده و نرم کوبیده و برای معالجه جوش و کورک سر بچه ها به سر آنها می مالند. ضمناً برای معالجه ناراحتی های چشم نیز به کار می رود.

در اندونزی از خمیر برگهای له شده آن برای معالجه عفونت چرکی نرمه بند دور انگشت دست و سایر بیماری های ناخن و همچنین برای رفع هرپس استفاده می شود. و از میوه های خیلی نارس آن مرهمی درست می کنند که برای رفع خارش مفید است.

در فیلیپین روغن و مرهمی که از برگهای حنا درست می کنند برای نرم کردن زخمها و التیام زخم و ضرب خوردگی و رفع خون مردگی به کار می رود. برگ آن را دم کرده مانند چای می خورند، از اضافه وزن جلوگیری می کند و پمادی که از میوه های جوان آن درست می کنند برای رفع خارش روی پوست می مالند که خیلی مفید است.

حنا از نظر طبیعت طبق رأی حکمای طب سنتی ایران مرکب القوی مایل به سردی و خشک است. عده ای آن را گرم و خشک نیز گفته اند.

از نظر خواص معتقدند که برای بیماری های سر و چشم و دهان مفید است. ضماد برگ آن با برگ گردو(نصف و نصف) برای سردرد نافع است و اگر با سرکه بر پیشانی مالیده شود رفع سردرد می کند.

مالیدن برگهای له شده آن با روغن زیتون برای رشد موی سر نافع است، خصوصاً اگر با آب گشنیز مخلوط شده باشد.

غرغره آن با آب دم کرده برگ آن برای زخمهای دهان مفید است. خوردن دو گرم آن و یا خوردن آب خیس کرده ۵۰ گرم آن برای یرقان، طحال، سنگ کلیه، مثانه و سختی ادرار نافع است. برای رویانیدن ناخن اصلی به جای ناخن کج اثر خوب دارد.

اگر آن را در آب خیس کرده و آب خیس کرده آن را با شکر بخورند، برای آغاز جذام مفید است و اگر این رژیم یک ماه ادامه یابد جذام تازه شروع شده، به کلی مرتفع می شود. شست و شوی پوست با آب دم کرده آن برای سوختگی آتش مفید است و مالیدن آن برای ورمهای گرم که زردآب از آن خارج می شود نافع است و با روغن گل برای رفع جرب مجرب است.

اگر از برگ خشک کوبیده آن با پیه ضماد درست کنند، برای التیام زخم گوشه ناخن مفید است.

اگر ۵ گرم از گل آن را با ۱۰۰ گرم آب و عسل مخلوط کرده و بخورند برای رفع انواع سردرد و خشک کردن رطوبت مفید است.

روغن گل حنا که آن را «دهن الفاعیه» نامند و مانند گل سرخ تهیه می کنند گرم و محلل مقوی مو برای روشنی و درخشانی رنگ چهره نافع است.

حنا مضر حلق و ریه است، از این نظر باید با کتیرا خورده شود. مقدار خوراک آن تا ۵ گرم است و اگر از آن بیشترخورده شود خطرناک و اسراف موجب هلاکت می شود.

در مدارک طبی دیگر اطبای معروف ایران مقدار خوراک از ساییده برگ آن را ۵/۲ گرم و خیس کرده در آب تا ۳۵ گرم برگ هم می توان مصرف نمود و به تدریج آن را خورد. به طوری که هر بار کمتر از ۵/۲ گرم از برگ آن مصرف داخلی شود.

حنا برای رفع عرق بدبوی پا بسیار موثر است.

از ساییده برگ آن که در بازار حنا گفته می شود برای رنگ کردن مو استفاده می شود و جزء قابل ملاحظه ای از مواد رنگ کردن مو تجارتی می باشد.

▪ توضیح: از برگهای خشک شده گیاه نیل که به صورت گرد درآمده باشد، مخلوط با برگ حنا گردی به نام رنگ و حنا درست می کنند که برای رنگ کزدن مو به کار می رود.

▪ عوارض جانبی: پودر حنا می تواند موجب تحریک پوست و درماتیت تماسی شود. برگهای حنا در موش مادۀ ناباروری ایجاد نموده است. بعنوان رنگ کنندۀ ابروها و مژه ها دقت شود، زیرا خطر آسیب رساندن به چشم وجود دارد (۷). برگها دارای خاصیت مخدر است و مقادیر بالای آن باعث سردرد و مسمومیت می شود (۱۰).

 

 

● موارد استعمال در پزشکی گذشته

در طب گذشته حنا به صورت موضعی در درمان دردهای مفاصل، جوش و زخم بکار می رفته است و بعنوان عامل رنگ کنندۀ پوست و مو مصرف شده است (۲).

 

 

● آثار فارماکولوژیکی

به علت وجود تانن، اثرات قابض نشان می دهد (۱). به طور کلی عمدۀ آثار رنگ کنندگی و درمانی حنا را ناشی از وجود مادۀ لاوسون می دانند (۱و۷)، اما این ماده به تنهائی عمل نمی کند و به خصوص خاصیت رنگ کنندگی آن به سایر مواد نیز بستگی دارد (۲).

لاوسون سمیت بسیار کمی دارد و موجب کند شدن زودگذر ضربان قلب با افزایش دامنۀ انقباض آن می گردد. اثر ضد اسهالی آن را به علت کاهش تونوس و حرکات دودی شکل روده می دانند. اثرات ضد التهاب، ضد درد و ضد تب با مصرف ۵۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن لاوسون (مادۀ مؤثر حنا) گزارش شده است (۱۰). اثر ضد باکتری و ضد قارچی حنا را نیز به لاوسون نسبت می دهند (۲).

حنا دارای اثر ضد باکتری خصوصاً در باکتریهای گرم مثبت می باشد؛ همچنین دارای اثر ضد قارچی در قارچ های مولد کچلی تریکوفایتون، اسپوروتریکوم و کریپتوکوکوس است. لاوسون با غلظت ۲ تا ۵۰ میکروگرم در میلی لیتر بر روی گونه های بروسلا و نایسریا کاتارهالیس مؤثر بوده، همچنین دارای اثر ضد توموری بر روی سارکوما ـ ۱۸۰ در موش می باشد (۱۲). مهار فعالیت مایکوباکتریوم توبرکولوز بوسیلۀ ۰۰۶/۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن گزارش شده است (۱۱). عصارۀ گیاه به صورت برون تنی و درون تنی در موش ها اثر ضد درد نشان داده است. LD۵۰عصارۀ الکلی حنا در موش mg/kg ۶۶۵ گزارش شده است (۱۳).

   
   
 
 
 
       دکترفرشاد اکبرنژاد
مدیر علمی شرکت داروسازی دکتر جهانگیر
۱) Trease GE, Evans WC.Pharmacognosy,۱۴ th ed. London:saunders company Ltd, ۱۹۹۶:۲۴۸ ۹۸.
۲) زرگری ع. گیاهان داروئی. تهران: انتشارات دانشگاه، ۱۳۷۵ (ج ۲): ۳۵۳.
۳) امین غ. گیاهان داروئی سنتی ایران. تهران: انتشارات معاونت پژوهشی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، ۱۳۷۰ (ج ۱): ۶۶.
۴) شیروانی م. بررسی فارماکوگنوزی حنای ایران. ]پایان نامۀ دکترای داروسازی[ تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۷۲.
۵) John B. Lust. The herb book ۱۹۷۴ : ۲۱۸.
۶) مظفریان، ولی الله، فرهنگ نامهای گیاهان ایران، فرهنگ معاصر، ۱۳۷۵ : ۳۱۵.
۷) Duke JA. Hand book of medicinal herbs. London: CRC Press / ۱۹۸۵:۲۷۴.
۸) Tripathi RD, Srivastava HS, Dixit S N.A Fungitoxic principle from lawsonia inermis. Experientia ۱۹۷۸; ۳۴ (۱) : ۵۱ ۲.
۹) Karawya M.S, Abdolwahhab S.M, Zaki A.Y.A Study of Lawson content in henna. Lioydia ۱۹۶۸: ۳۲ (۱) : ۷۶ ۸.
۱۰) Pharmacology. ۱۹۹۵ Dec, ۵۱ (۶) : ۳۵۶ – ۶۳.
۱۱) Tubercle. ۱۹۹۰ Dec; ۷۱ (۴) : ۲۹۳ – ۵.
۱۲) Goncalves de lima oswaldo Coelho, jose S. de B., Leoneiod&#۰۳۹; Alboguerque ivan, et al, Antimicrobial compounds from higher plants that of lapachol. Rev inst antibiot ۱۹۷۱,۱۱ (۱):۲۱ ۶.
۱۳) Bagi MK. Kahrani KH. Kalyani G A. et al. Experimental evaluation of pharmacological activity of lawsonia alba seed oil. Fitoterapia, ۱۹۸۸; ۵۹ (۱) : ۳۹ ۴۲.